Błękitna krew Jeziora Granicznego. Ukryty skarb pod powierzchnią wody

Rak szlachetny był kiedyś naturalnym mieszkańcem wielu polskich jezior i rzek. Dziś jego sytuacja jest znacznie trudniejsza. Gatunek ustępuje z wielu stanowisk, a stabilne, silne populacje stają się rzadkością. Właśnie dlatego Jezioro Graniczne ma tak duże znaczenie.

Według opinii prof. dr. hab. inż. Przemysława Śmietany z Uniwersytetu Szczecińskiego populacja raka szlachetnego w Jeziorze Granicznym jest jedną z kluczowych dla ochrony tego gatunku w Polsce. O jej wyjątkowości decydują m.in. dobre cechy populacyjne: zagęszczenie, struktura płciowa i wiekowa, cechy morfometryczne oraz bardzo wysoki poziom zróżnicowania genetycznego. Populacja ta jest monitorowana naukowo od 1996 roku i już wtedy wyróżniała się na tle innych znanych stanowisk w Polsce oraz w północno-wschodnich Niemczech.

Szczególnie ważne jest tu pojęcie zróżnicowania genetycznego. Można je porównać do bogatej biblioteki instrukcji zapisanych w organizmach. Im większe zróżnicowanie genetyczne, tym większa szansa, że część populacji poradzi sobie ze zmianami środowiska, chorobami czy innymi zagrożeniami. Gdy populacja jest genetycznie uboga, staje się bardziej podatna na problemy — podobnie jak gospodarstwo oparte tylko na jednej odmianie roślin jest bardziej narażone na jedną chorobę lub niekorzystny sezon.

W przypadku Jeziora Granicznego badania genetyczne wykazały najwyższe zróżnicowanie genetyczne spośród znanych i zbadanych populacji raka szlachetnego w Polsce. To dlatego można mówić o niej jako o „genetycznej perle” — nie jako o haśle promocyjnym, ale jako o precyzyjnym opisie jej znaczenia dla ochrony gatunku.

Jezioro Graniczne jest ważne nie tylko dlatego, że żyją w nim raki. Jest ważne także dlatego, że ta populacja pomaga ratować gatunek w innych miejscach.

W ochronie przyrody istnieje pojęcie ochrony czynnej. Oznacza ono, że człowiek nie ogranicza się jedynie do biernego zakazu niszczenia przyrody, ale podejmuje konkretne działania pomagające gatunkowi przetrwać. W przypadku raka szlachetnego jednym z takich działań jest restytucja, czyli próba odtworzenia populacji tam, gdzie gatunek zanikł albo gdzie można założyć nowe, bezpieczne stanowisko.

Restytucja polega w uproszczeniu na tym, że do odpowiednio dobranego zbiornika wprowadza się osobniki pochodzące ze zdrowej, naturalnej populacji. Nie mogą to być jednak dowolne raki. Im lepszy „materiał założycielski”, tym większa szansa, że nowa populacja będzie trwała, odporna i zdolna do rozmnażania przez kolejne pokolenia.

W praktyce oznacza to, że Jezioro Graniczne pełni funkcję naturalnego banku życia. Przechowuje nie tylko osobniki jednego gatunku, ale także pulę genów, która może decydować o powodzeniu przyszłych prób ratowania raka szlachetnego w innych wodach Polski i Europy.

W dokumentach podkreślono również, że duże zróżnicowanie genetyczne jest szczególnie ważne przy zakładaniu nowych populacji, ponieważ ogranicza ryzyko tzw. chowu wsobnego, czyli krzyżowania się blisko spokrewnionych osobników. Taki chów wsobny może osłabiać populację i zmniejszać jej szanse na długotrwałe przetrwanie.

Rak szlachetny nie jest gatunkiem przypadkowym. To organizm bardzo wrażliwy na jakość i stabilność środowiska. Można traktować go jak naturalny barometr stanu jeziora — nie dlatego, że reaguje na jeden prosty parametr, ale dlatego, że źle znosi sumowanie się wielu drobnych zmian.

Prof. Śmietana opisuje tę wrażliwość przez pojęcie reakcji cynglowej. To obrazowe porównanie oznacza sytuację, w której kolejna, nawet niewielka zmiana w środowisku może uruchomić nagły i poważny skutek dla populacji. Tak jak lekki ruch palca na cynglu może wywołać gwałtowną zmianę, tak drobna zmiana w jeziorze lub jego otoczeniu może okazać się tą jedną zmianą za dużo dla bardzo wrażliwego gatunku.

To ważne, bo w ochronie raka szlachetnego nie chodzi wyłącznie o czystą wodę rozumianą potocznie. Chodzi o cały układ: stabilność siedliska, warunki rozrodu, jakość dna, dostępność kryjówek, brak nadmiernej presji, brak gwałtownych zmian i zachowanie równowagi w otoczeniu jeziora.

Rak szlachetny pokazuje nam coś, czego często nie widać na pierwszy rzut oka. Jezioro może wyglądać spokojnie i pięknie, ale dla gatunku tak wrażliwego liczą się także zmiany subtelne, rozłożone w czasie. Dlatego obecność silnej populacji raka szlachetnego jest jednocześnie wyróżnieniem i zobowiązaniem.